Dlaczego mówi się, że ciało pamięta stres?

Czy zdarzyło Ci się odczuwać napięcie w karku jeszcze długo po zakończeniu trudnego projektu? A może mimo spokojniejszego okresu w życiu nadal budzisz się zmęczony, zaciskasz szczękę lub masz wrażenie, że Twój organizm nie potrafi się wyciszyć?

Wiele osób opisuje to słowami: „moje ciało pamięta stres”.

Choć brzmi to metaforycznie, współczesna psychologia i neurobiologia pokazują, że kryje się w tym sporo prawdy. Nie oznacza to jednak, że mięśnie, powięzi czy narządy przechowują wspomnienia tak jak mózg. Chodzi raczej o to, że układ nerwowy zapamiętuje sposób reagowania na długotrwałe zagrożenie, a ciało odzwierciedla te reakcje poprzez napięcie mięśni, zmiany w oddychaniu, pracy serca czy gospodarce hormonalnej.

Przewlekły stres nie kończy się więc w chwili rozwiązania problemu. Organizm potrzebuje czasu, aby ponownie poczuć się bezpiecznie i wrócić do równowagi.

Czy ciało naprawdę pamięta stres?

Z naukowego punktu widzenia lepiej powiedzieć, że to układ nerwowy pamięta stres, a ciało odczuwa jego skutki.

Za każdym razem, gdy doświadczamy zagrożenia, mózg uruchamia mechanizmy mające zapewnić nam przetrwanie. Aktywuje się współczulna część autonomicznego układu nerwowego, wzrasta poziom adrenaliny i kortyzolu, przyspiesza akcja serca, oddech staje się płytszy, a mięśnie przygotowują się do działania.

To naturalna reakcja, która pomagała naszym przodkom uciekać przed niebezpieczeństwem. Problem pojawia się wtedy, gdy organizm pozostaje w takim stanie przez wiele tygodni lub miesięcy.

Neuroendokrynolog Bruce McEwen nazwał ten proces obciążeniem allostatycznym (allostatic load). Opisuje ono koszt, jaki ponosi organizm, gdy układy odpowiedzialne za reakcję na stres pozostają aktywne zbyt długo. W efekcie zwiększa się ryzyko przewlekłego zmęczenia, zaburzeń snu, problemów z koncentracją, bólu mięśni czy chorób układu sercowo-naczyniowego.

Nie chodzi więc o to, że ciało „przechowuje wspomnienia”, ale o to, że utrwala określone wzorce funkcjonowania, które mogą utrzymywać się długo po zakończeniu stresującej sytuacji.

Jak stres zapisuje się w organizmie?

Układ nerwowy uczy się ciągłej czujności

Jednym z najważniejszych elementów odpowiedzi na stres jest autonomiczny układ nerwowy. Kiedy zagrożenie pojawia się sporadycznie, organizm szybko wraca do równowagi. Jeżeli jednak stres trwa miesiącami, mózg zaczyna traktować stan podwyższonej gotowości jako normę.

Szczególną rolę odgrywa tutaj ciało migdałowate, odpowiedzialne za wykrywanie zagrożeń. Przewlekły stres może zwiększać jego aktywność, przez co organizm szybciej reaguje niepokojem nawet na neutralne bodźce. Jednocześnie osłabieniu może ulegać funkcjonowanie kory przedczołowej, która odpowiada za racjonalną ocenę sytuacji i kontrolę emocji. Badania pokazują również, że długotrwały stres może wpływać na hipokamp – strukturę mózgu związaną z pamięcią i uczeniem się.

To dlatego osoby żyjące w przewlekłym napięciu często mają poczucie, że trudno im się wyciszyć, są bardziej drażliwe lub reagują silniej niż kiedyś.

Mięśnie utrwalają wzorzec napięcia

Czy zauważyłeś, że podczas stresu automatycznie unosisz ramiona, zaciskasz szczękę lub napinasz barki?

To naturalna reakcja obronna organizmu. Mięśnie przygotowują się do działania, nawet jeśli realnym zagrożeniem jest jedynie termin w pracy czy trudna rozmowa.

Jeżeli taki stan utrzymuje się przez dłuższy czas, napięcie może stać się nawykiem utrzymywanym przez układ nerwowy. Najczęściej dotyczy ono:

• karku i barków,
• mięśni żuchwy (bruksizm),
• odcinka lędźwiowego kręgosłupa,
• przepony,
• mięśni dna miednicy.

Nie oznacza to, że mięśnie „zapamiętały” konkretne wydarzenie. Organizm po prostu nauczył się utrzymywać gotowość do reakcji.

Hormony stresu zmieniają funkcjonowanie organizmu

Przewlekły stres wpływa również na oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (oś HPA), która reguluje wydzielanie kortyzolu.

Kortyzol jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Problem pojawia się wtedy, gdy jego poziom przez długi czas pozostaje zaburzony. Może to wpływać na jakość snu, odporność, metabolizm, koncentrację oraz regenerację organizmu.

To jeden z powodów, dla których wiele osób żyjących w przewlekłym stresie odczuwa zmęczenie nawet po przespanej nocy.

Dlaczego stres zostaje z nami na długo?

Mózg przez całe życie uczy się na podstawie doświadczeń. Zdolność tę nazywamy neuroplastycznością.

Jeżeli przez wiele miesięcy funkcjonujemy w napięciu, układ nerwowy zaczyna uznawać taki stan za normalny. Nie oznacza to, że zmiany są nieodwracalne. Wręcz przeciwnie – neuroplastyczność działa również w drugą stronę. Dzięki odpowiedniej regeneracji, aktywności fizycznej, psychoterapii, technikom relaksacyjnym czy masażowi organizm może stopniowo uczyć się nowych, bardziej adaptacyjnych wzorców reagowania.

To właśnie dlatego powrót do równowagi wymaga czasu. Organizm nie zapomina stresu z dnia na dzień, ale potrafi odzyskać zdolność do regeneracji.

Bibliografia

• McEwen BS. Protective and Damaging Effects of Stress Mediators. New England Journal of Medicine. 1998.
• McEwen BS, Akil H. Revisiting the Stress Concept. Biological Psychiatry. 2020.
• Sapolsky RM. Why Zebras Don’t Get Ulcers. 3rd edition.
• Lupien SJ, McEwen BS, Gunnar MR, Heim C. Effects of stress throughout the lifespan on the brain, behaviour and cognition. Nature Reviews Neuroscience. 2009.